Skip to content
Telefon: +48 503 950 735 mail: marcin.klonowski@adwokatura.pl
Adwokat Marcin Klonowski
Obrona w sprawie o przestępstwa gospodarcze Obrona w sprawie o przestępstwa skarbowe Obrona w sprawie karnej Obrona w sprawie karnej międzynarodowej Pomoc prawna dla spółek w sprawach karnych
Adwokat Marcin Klonowski

Odpowiedzialność karna podmiotów zbiorowych – obrona

Obrona spółki przed odpowiedzialnością karną podmiotów zbiorowych

Odpowiedzialność karna podmiotów zbiorowych dotyczy sytuacji, w której spółka może ponosić konsekwencje za czyn zabroniony osoby fizycznej działającej w jej imieniu lub interesie. W praktyce postępowanie wobec spółki często wyrasta z wcześniejszej sprawy karnej przeciwko członkowi zarządu, menedżerowi, pracownikowi albo współpracującemu przedsiębiorcy. To nie jest formalny dodatek do sprawy karnej. Dla firmy może oznaczać ryzyko finansowe, organizacyjne i reputacyjne.

Obrona spółki przed odpowiedzialnością karną wymaga analizy dwóch płaszczyzn. Trzeba sprawdzić czyn osoby fizycznej, ale także organizację, nadzór, procedury i realny wpływ zdarzenia na działalność firmy. Od tego zależy kierunek obrony.

Jakich przestępstw może dotyczyć sprawa?

Przestępstwa gospodarcze i majątkowe

Sprawa może dotyczyć oszustwa, działania na szkodę spółki, wyłudzenia finansowania, prania pieniędzy, fałszowania dokumentów, paserstwa albo czynów związanych z obrotem gospodarczym.

Przestępstwa skarbowe i celne

Ryzyko obejmuje sprawy VAT, nierzetelne faktury, zaniżenie podatku, wyłudzenie zwrotu, naruszenia akcyzowe, celne, dewizowe oraz czyny związane z nielegalnym hazardem.

Przestępstwa środowiskowe

W tych sprawach ustawodawca przewidział szczególny reżim. Podmiot zbiorowy może odpowiadać niezależnie od wcześniejszego wyroku wobec osoby fizycznej, dlatego reakcja spółki powinna być szybka.

Kary dla podmiotów zbiorowych i ryzyka dla spółki w procesie

Postępowanie może uderzyć w majątek i działalność

Ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych przewiduje nie tylko karę pieniężną. Dla spółki istotne są także przepadek, zakazy, zabezpieczenie majątku i ryzyko utraty dostępu do zamówień publicznych lub finansowania.

Wysokie kary pieniężne dla spółki

Do 5 mln zł lub 3% rocznego przychodu

Możliwe stosowanie wobec spółki

Przepadek korzyści z przestępstwa lub równowartości

Liczne zakazy utrudniające prowadzenie biznesu

od 1 roku do 5 lat

Zabezpieczenie majątku spółki jeszcze przed sprawą
Zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne
Utrata dostępu do dotacji i środków publicznych
Zakaz reklamowania prowadzonej działalności i produktów

Jak prokuratura wykazuje odpowiedzialność podmiotu zbiorowego?

Nie wystarczy sam zarzut dla prezesa spółki, aby spółka poniosła karę.

Co do zasady prokuratura musi wykazać wcześniejsze orzeczenie dotyczące osoby fizycznej, czyn z katalogu ustawy, działanie w imieniu lub interesie spółki oraz korzyść dla podmiotu zbiorowego. Przy przestępstwach środowiskowych ustawa przewiduje wyjątek od wymogu wcześniejszego wyroku.

Czyn osoby fizycznej objęty katalogiem ustawy

Punktem wyjścia jest czyn konkretnej osoby. Może to być członek zarządu, menedżer, pracownik, osoba dopuszczona do działania albo przedsiębiorca współdziałający ze spółką przy realizacji legalnego celu.

Działanie w imieniu albo w interesie spółki

Prokuratura musi powiązać czyn osoby fizycznej ze spółką. Nie wystarczy wykazać, że sprawca był pracownikiem. Trzeba pokazać, że działał w ramach reprezentacji, decyzji, kontroli albo za zgodą lub wiedzą osób uprawnionych.

Korzyść dla spółki, choćby niemajątkowa

Ustawa wymaga, aby zachowanie osoby fizycznej przyniosło albo mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść. Nie musi to być wyłącznie pieniądz. W praktyce spór często dotyczy tego, czy korzyść była realna i czy rzeczywiście dotyczyła spółki.

Brak należytej staranności albo wadliwa organizacja

Trzeba wykazać winę organizacyjną. Chodzi o brak należytej staranności w wyborze lub nadzorze albo taki sposób organizacji działalności, który nie zapewniał uniknięcia czynu, choć przy należytej staranności było to możliwe.

Jak bronię spółkę przed odpowiedzialnością karną?

Obrona zaczyna się od sprawdzenia podstaw odpowiedzialności

W sprawach podmiotów zbiorowych nie można bronić spółki wyłącznie przez analizę czynu zarzucanego konkretnej osobie. Trzeba równolegle badać organizację firmy, nadzór, dokumenty i skutki biznesowe.

01

Audyt podstaw odpowiedzialności

Sprawdzam, czy czyn mieści się w katalogu ustawy, kto miał działać w imieniu lub interesie spółki i czy można mówić o korzyści dla podmiotu zbiorowego. To pozwala ocenić, czy wniosek prokuratora ma realne podstawy.

02

Analiza prejudykatu i sprawy głównej

Oceniam wcześniejsze orzeczenie dotyczące osoby fizycznej albo etap sprawy, która może stać się podstawą odpowiedzialności spółki. W sprawach środowiskowych sprawdzam, czy prokuratura próbuje wykorzystać wyjątek od prejudykatu.

03

Dowody staranności i realnego nadzoru

Zbieram dokumenty pokazujące, że spółka miała procedury, nadzór, podział kompetencji i mechanizmy kontroli. W praktyce to często decyduje o sporze, czy doszło do winy organizacyjnej.

04

Ograniczanie skutków dla biznesu

Równolegle analizuję ryzyko zabezpieczenia majątku, zakazu udziału w zamówieniach publicznych, utraty finansowania i wpływu sprawy na kontrakty. Obrona musi uwzględniać proces karny i funkcjonowanie spółki.

Ruch jest po Twojej stronie. Zobacz też jak będę działał w sprawie

Jak działam →

Spółce grozi odpowiedzialność karna z ustawy o podmiotach zbiorowych?

To moment, w którym trzeba sprawdzić nie tylko treść zarzutów, ale też dokumenty, procedury i ryzyka biznesowe. Im wcześniej spółka przygotuje strategię, tym łatwiej ograniczyć skutki postępowania.

zobacz, jak wygląda obrona kancelarii klonowski w realnych sprawach klientów

Sprawy, w których zmieniłem bieg wydarzeń

Strategia procesowa

Odpowiedź na akt oskarżenia jako fundament obrony

Klientowi przedstawiono zarzuty w prokuraturze. Sprawa opierała się na opinii biegłego i od początku dostałem prosty komunikat — akt oskarżenia trafi do sądu. W związku z tym po skierowaniu do sądu aktu przygotowałem obszerną odpowiedź na akt oskarżenia. W piśmie tym wniosłem o umorzenie jednego zarzutu, co do pozostałych natomiast wskazałem ich niezasadność w świetle akt sprawy. Po ujawnieniu odpowiedzi sąd przychylił się do mojej argumentacji i jeden z zarzutów od razu uchylił. W pozostałym zakresie argumenty z pisma były analizowane w toku sprawy.

Strategia procesowa

Odpowiedź na akt oskarżenia i brak akt

Klientowi przedstawiono zarzuty i skierowano sprawę do sądu. Po otrzymaniu odpisu aktu oskarżenia napisałem odpowiedź. Ku mojemu zdziwieniu okazało się, że do sprawy nie zostały dołączone wszystkie akta. Złożyłem w odpowiedzi na akt oskarżenia formalny wniosek o uzyskanie całości akt, złożyłem również dodatkowe wnioski dowodowe oraz przedstawiłem argumentację obronczą. Później ta linia była utrzymywana w toku całego procesu.

Szybka reakcja Tymczasowe aresztowanie

Skuteczne zażalenie na tymczasowe aresztowanie

W postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Okręgową broniłem klienta oskarżonego o poważne przestępstwa. Po zatrzymaniu, z uwagi na przyjętą przez klienta postawę procesową prokurator zdecydował o skierowaniu wniosku o areszt. Na zapoznanie się z aktami miałem tylko 2 godziny, ale wystarczyło to dla stwierdzenia braków dowodowych. Niestety, sąd rejonowy zastosował areszt. W tym momencie od razu zacząłem pracować nad zażaleniem. Sąd odwoławczy uwzględnił moje zażalenie — stwierdził, że wykazałem, iż zarzuty postawione przez prokuratora nie mają żadnych podstaw dowodowych. Tego samego dnia klienta zwolniono z aresztu śledczego i mogłem go przywieźć do domu.

Tymczasowe aresztowanie Wykorzystanie słabych punktów

Uchylenie aresztu — brak uprawdopodobnienia zarzutów

Prokurator zatrzymał klienta pod zarzutem udziału w zorganizowanej grupie przestępczej i innymi zarzutami kryminalnymi. Sąd rejonowy zastosował areszt. W wyniku mojego zażalenia, w którym wykazałem brak jakichkolwiek dowodów, sąd odwoławczy przyznał mi rację i zwolnił klienta z aresztu. Sąd stwierdził, że brak jest dowodów realnie wskazujących, że doszło do popełnienia przestępstwa.

Strategia procesowa

Wyjaśnienia oparte na materiale dowodowym

Klient otrzymał wezwanie na przedstawienie zarzutów, po czym zgłosił się do mnie, aby udzielić mi upoważnienia do obrony. Skontaktowałem się z prokuratorem, aby ustalić szczegóły czynności i lojalnie zakomunikować stanowisko procesowe mojego klienta. Na pierwszych wyjaśnieniach klient odmówił składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania. W ślad za moim wnioskiem prokurator udostępnił część materiałów sprawy, do których chciałem aby odniósł się klient. Po krótkim czasie zawniaskowałem o kolejny termin odebrania wyjaśnień, na których klient bardzo szczegółowo i drobiazgowo odniósł się do stawianych mu zarzutów.

Strategia procesowa

Uzupełnienie wyjaśnień

Klient został zatrzymany i doprowadzony na czynności przedstawienia zarzutów. W trakcie czynności był bardzo zestresowany, a ponieważ zarzuty dotyczyły sytuacji sprzed kilkunastu lat, niewiele już pamiętał. Po jego zwolnieniu skontaktował się ze mną i rozpoczęliśmy skrupulatną analizę zarzutów i opracowanie linii obrony. W krótkim czasie klient stawił się w celu złożenia wyjaśnień uzupełniających, które były podstawą dalszej linii obrony.

Najczęstsze pytania:

o odpowiedzialności spółki

Najpierw trzeba ustalić, na jakiej podstawie prokuratura wiąże czyn osoby fizycznej ze spółką. Ważne jest, kto miał działać w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego, jaka korzyść miała powstać i czy istnieje wymagane orzeczenie wobec sprawcy. Nie warto ograniczać się do biernego oczekiwania na dalszy bieg sprawy. Trzeba przeanalizować akta, dokumenty wewnętrzne, system nadzoru oraz możliwe ryzyka dla majątku i działalności firmy. To pierwszy etap decyzji, jaką przyjąć strategię.

 

Obrona podmiotu zbiorowego polega na sprawdzeniu, czy spełnione są wszystkie warunki odpowiedzialności z ustawy. Analizuję czyn osoby fizycznej, związek tego czynu ze spółką, korzyść dla spółki oraz zarzut braku należytej staranności lub wadliwej organizacji. Ważna jest także aktywność dowodowa. Trzeba pokazać, jak działał system nadzoru, kto podejmował decyzje i jakie procedury obowiązywały w firmie w czasie zdarzenia. Bez tego spór zostaje oddany prokuraturze.

 

Sam system compliance nie daje automatycznej ochrony. Może jednak być bardzo ważnym dowodem. W sprawie trzeba wykazać nie tylko istnienie procedur, ale również to, że były realnie stosowane, znane pracownikom i wspierane przez nadzór. Dobrze udokumentowany system zgodności może pomagać w podważaniu zarzutu winy organizacyjnej. Słabe, fikcyjne albo martwe procedury mogą natomiast działać odwrotnie i wzmacniać argumentację prokuratury. Dlatego liczy się praktyka, a nie to, co jest w nieużywanym segregatorze w biurze spółki.

 

Podstawowym ryzykiem jest kara pieniężna. Ustawa przewiduje także przepadek przedmiotów, korzyści majątkowej albo ich równowartości. Sąd może orzec zakaz promocji lub reklamy, zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia publicznego, zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne oraz podanie wyroku do publicznej wiadomości. W toku sprawy możliwe są też zabezpieczenia majątkowe i środki zapobiegawcze wobec spółki. To może realnie wpływać na kontrakty.

 

Nie. Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego nie zastępuje indywidualnej odpowiedzialności członków zarządu, menedżerów, pracowników lub innych osób. Te dwa reżimy mogą działać równolegle. Dla spółki oznacza to konieczność przemyślenia strategii procesowej, zwłaszcza gdy interes spółki i interes osoby fizycznej nie są identyczne. W praktyce trzeba ocenić, kto powinien reprezentować spółkę i jakie stanowisko procesowe będzie dla niej bezpieczne. To nie jest wyłącznie decyzja formalna.

 

Co do zasady odpowiedzialność podmiotu zbiorowego zależy od wcześniejszego orzeczenia dotyczącego osoby fizycznej. Ustawa przewiduje jednak szczególne rozwiązanie dla przestępstw przeciwko środowisku. W tych sprawach podmiot zbiorowy może odpowiadać niezależnie od wydania wcześniejszego wyroku lub innego orzeczenia wobec sprawcy. To istotnie zmienia sposób obrony, bo spółka nie może zakładać, że sprawa zacznie się dopiero po zakończeniu procesu osoby fizycznej.

 

Na dzień przygotowania tej treści podstawą odpowiedzialności jest ustawa z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. W debacie publicznej pojawiają się projekty zmian i hasło „nowa ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych”, ale w konkretnej sprawie trzeba zawsze sprawdzić aktualne brzmienie przepisów. Ma to znaczenie dla zakresu odpowiedzialności, kar i strategii obrony spółki. Nie warto opierać decyzji na samych zapowiedziach, bo na nich nie opiera się działanie prokuratury i sądów.