Odpowiedzialność karna podmiotów zbiorowych – obrona

Najpierw trzeba ustalić, na jakiej podstawie prokuratura wiąże czyn osoby fizycznej ze spółką. Ważne jest, kto miał działać w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego, jaka korzyść miała powstać i czy istnieje wymagane orzeczenie wobec sprawcy. Nie warto ograniczać się do biernego oczekiwania na dalszy bieg sprawy. Trzeba przeanalizować akta, dokumenty wewnętrzne, system nadzoru oraz możliwe ryzyka dla majątku i działalności firmy. To pierwszy etap decyzji, jaką przyjąć strategię.

Obrona podmiotu zbiorowego polega na sprawdzeniu, czy spełnione są wszystkie warunki odpowiedzialności z ustawy. Analizuję czyn osoby fizycznej, związek tego czynu ze spółką, korzyść dla spółki oraz zarzut braku należytej staranności lub wadliwej organizacji. Ważna jest także aktywność dowodowa. Trzeba pokazać, jak działał system nadzoru, kto podejmował decyzje i jakie procedury obowiązywały w firmie w czasie zdarzenia. Bez tego spór zostaje oddany prokuraturze.

Sam system compliance nie daje automatycznej ochrony. Może jednak być bardzo ważnym dowodem. W sprawie trzeba wykazać nie tylko istnienie procedur, ale również to, że były realnie stosowane, znane pracownikom i wspierane przez nadzór. Dobrze udokumentowany system zgodności może pomagać w podważaniu zarzutu winy organizacyjnej. Słabe, fikcyjne albo martwe procedury mogą natomiast działać odwrotnie i wzmacniać argumentację prokuratury. Dlatego liczy się praktyka, a nie to, co jest w nieużywanym segregatorze w biurze spółki.

Podstawowym ryzykiem jest kara pieniężna. Ustawa przewiduje także przepadek przedmiotów, korzyści majątkowej albo ich równowartości. Sąd może orzec zakaz promocji lub reklamy, zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia publicznego, zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne oraz podanie wyroku do publicznej wiadomości. W toku sprawy możliwe są też zabezpieczenia majątkowe i środki zapobiegawcze wobec spółki. To może realnie wpływać na kontrakty.

Nie. Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego nie zastępuje indywidualnej odpowiedzialności członków zarządu, menedżerów, pracowników lub innych osób. Te dwa reżimy mogą działać równolegle. Dla spółki oznacza to konieczność przemyślenia strategii procesowej, zwłaszcza gdy interes spółki i interes osoby fizycznej nie są identyczne. W praktyce trzeba ocenić, kto powinien reprezentować spółkę i jakie stanowisko procesowe będzie dla niej bezpieczne. To nie jest wyłącznie decyzja formalna.

Co do zasady odpowiedzialność podmiotu zbiorowego zależy od wcześniejszego orzeczenia dotyczącego osoby fizycznej. Ustawa przewiduje jednak szczególne rozwiązanie dla przestępstw przeciwko środowisku. W tych sprawach podmiot zbiorowy może odpowiadać niezależnie od wydania wcześniejszego wyroku lub innego orzeczenia wobec sprawcy. To istotnie zmienia sposób obrony, bo spółka nie może zakładać, że sprawa zacznie się dopiero po zakończeniu procesu osoby fizycznej.

Na dzień przygotowania tej treści podstawą odpowiedzialności jest ustawa z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. W debacie publicznej pojawiają się projekty zmian i hasło „nowa ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych”, ale w konkretnej sprawie trzeba zawsze sprawdzić aktualne brzmienie przepisów. Ma to znaczenie dla zakresu odpowiedzialności, kar i strategii obrony spółki. Nie warto opierać decyzji na samych zapowiedziach, bo na nich nie opiera się działanie prokuratury i sądów.