Prawa podejrzanego w postępowaniu EPPO

Prawa podejrzanego w postępowaniu EPPO – najważniejsze gwarancje

Postępowanie prowadzone przez Prokuraturę Europejską nie jest uregulowane odrębnymi przepisami unijnymi. Prawa podejrzanego EPPO wynikają jednocześnie z Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, rozporządzenia 2017/1939 oraz prawa krajowego państwa, w którym delegowany prokurator europejski prowadzi sprawę. Jeżeli sprawę prowadzi polski delegowany prokurator europejski, w zakresie nieuregulowanym w rozporządzeniu stosuje się przede wszystkim polski Kodeks postępowania karnego (k.p.k.). To ważne: unijny charakter organu nie pozbawia podejrzanego krajowych gwarancji procesowych. Dodaje jednak drugi poziom regulacji, który można uwzględnić przy obronie i argumentacji w sądzie i prokuraturze (art. 5 ust. 3 i art. 41 rozporządzenia 2017/1939).

W polskim postępowaniu podejrzanym jest osoba, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której postawiono zarzut przy rozpoczęciu przesłuchania. W sytuacji niecierpiącej zwłoki możliwe jest przesłuchanie w charakterze podejrzanego jeszcze przed formalnym wydaniem postanowienia, ale czynność musi rozpocząć się od informacji o treści zarzutu (art. 71 i art. 308 k.p.k.). Nie warto zakładać, że wezwanie w charakterze świadka zawsze jest obojętne dla własnej odpowiedzialności. Często zdarza się tak, że postawienie zarzutów poprzedzone jest wezwaniem osoby potencjalnie podejrzanej w charakterze świadka. Organy procesowe mogą chcieć uzyskać w ten sposób informacje do śledztwa. Co prawda zeznań takich po przedstawieniu zarzutów nie można procesowo wykorzystać, jednak zostają one w aktach sprawy. Należy pamiętać, że świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego albo osobę najbliższą na odpowiedzialność karną lub karną skarbową (art. 183 § 1 k.p.k.).

Art. 41 rozporządzenia 2017/1939 wymienia wiele istotnych praw. Są to między innymi prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego, prawo do informacji i dostępu do materiałów sprawy, prawo dostępu do adwokata, prawo do kontaktu z osobą trzecią po zatrzymaniu, prawo do nieskładania wyjaśnień, domniemanie niewinności oraz prawo do pomocy prawnej. Katalog nie jest zamknięty. Podejrzany zachowuje również wszystkie prawa dostępne na podstawie właściwego prawa krajowego, w tym możliwość przedstawiania dowodów, żądania opinii biegłego i wnioskowania o przesłuchanie świadków.

Samo istnienie gwarancji nie przekłada się wprost na konkretne uprawnienia – te wywodzi się z konkretnych przepisów krajowych, interpretowanych w świetle gwarancji unijnych. Ważne jest też, że same to jedno, a prawidłowe z nich korzystanie – to drugie. Z praw tych trzeba skorzystać we właściwym momencie. Żądanie udziału obrońcy, wniosek o dostęp do konkretnej części akt, zastrzeżenie do protokołu czy wniosek dowodowy powinny być sformułowane jasno i pozostawić ślad w aktach. W sprawach EPPO ma to szczególne znaczenie, ponieważ część materiału może pochodzić z innego państwa członkowskiego, a czynności mogą być wykonywane przez różne organy działające w ramach jednego urzędu.

Przesłuchanie przez EPPO – jak przebiega i co Ci przysługuje?

Przesłuchanie podejrzanego może przeprowadzić delegowany prokurator europejski albo organ krajowy, któremu zlecono wykonanie czynności. Do przebiegu przesłuchania stosuje się właściwe prawo krajowe. Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien otrzymać pisemne pouczenie m.in. o prawie do składania wyjaśnień, odmowy wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania, prawie do informacji o zarzucie, do obrońcy, do tłumacza, dostępu do akt i końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania (art. 300 k.p.k.). Osobną kwestią są środki przymusu stosowane przez EPPO, takie jak zatrzymanie, izolacyjne i nieizolacyjne środki zapobiegawcze czy też przeszukanie i zabezpieczenie mienia.

Kiedy uzyskujesz status podejrzanego?

Status podejrzanego powstaje co do zasady po wydaniu postanowienia o przedstawieniu zarzutów albo po postawieniu zarzutu w związku z przystąpieniem do przesłuchania (art. 71 § 1 k.p.k.). Od tego momentu przysługują prawa strony postępowania przygotowawczego. W praktyce procesowej jest to bardzo ważne, ponieważ uzyskując status strony podejrzany uzyskuje też szereg ważnych uprawnień procesowych.

Jeżeli organ zna materiał wskazujący na możliwość odpowiedzialności konkretnej osoby, obrona powinna ocenić, czy przesłuchiwanie jej w innym charakterze nie prowadzi do obejścia gwarancji procesowych. Jeśli zostałeś wezwany w charakterze świadka nie masz co prawda jeszcze prawa do obrońcy, ale możesz ustanowić pełnomocnika, który będzie ci towarzyszył w trakcie przesłuchania. Co do zasady prokurator nie powinien odmówić adwokatowi prawa udziału w przesłuchaniu. Jeśli odpowiedź na pytanie naraża cię na odpowiedzialność karną, możesz odmówić odpowiedzi na pytanie.

Czy musisz składać wyjaśnienia?

Nie. Podejrzany ma prawo składać wyjaśnienia, ale może odmówić ich składania bez podawania przyczyny (art. 175 § 1 k.p.k.). Nie ma też obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na własną niekorzyść (art. 74 § 1 k.p.k.). Organ nie może zastąpić dowodów winy samym faktem skorzystania z prawa do milczenia. Nie oznacza to jednak, że milczenie jest zawsze najlepszą strategią. W niektórych sprawach szybkie przedstawienie dokumentu albo krótkiego wyjaśnienia może zatrzymać błędny kierunek śledztwa. W sprawach w których istnieje realne ryzyko aresztowe (a sprawy prowadzone przez EPPO są takimi sprawami z uwagi na zagrożenie wysokimi karami) obszerne i wyczerpujące wyjaśnienia mogą okazać się mocnym argumentem przemawiającym przeciwko stosowaniu aresztu. W innych sprawach przedwczesne wyjaśnienia utrwalają wersję, której później nie da się bezpiecznie uzupełnić.

Czy możesz odmówić odpowiedzi tylko na niektóre pytania?

Tak. Podejrzany może odmówić odpowiedzi na pojedyncze pytanie i nadal odpowiadać na pozostałe. Nie musi uzasadniać odmowy. To rozwiązanie bywa przydatne, gdy część okoliczności jest neutralna, a część wymaga wcześniejszego sprawdzenia dokumentów lub konsultacji z obrońcą. Trzeba jednak zachować spójność. Selektywne odpowiedzi składane bez planu mogą ujawnić organowi linię obrony, potwierdzić fragmenty ustaleń albo stworzyć pozorne sprzeczności. Dlatego zakres odpowiedzi powinien wynikać z wcześniejszej analizy zarzutu, chronologii i materiału finansowego.

Jak poznać treść zarzutu i jego podstawy?

Postanowienie o przedstawieniu zarzutów powinno dokładnie określać zarzucany czyn i jego kwalifikację prawną. Podejrzany może żądać ustnego podania podstaw zarzutu oraz sporządzenia uzasadnienia na piśmie. Prokurator na żądanie podejrzanego powinien zatem powiedzieć o co chodzi w tym zarzucie. Pierwszym pytaniem zadawanym podejrzanemu w trakcie przesłuchania jest bowiem to, czy zrozumiał o co chodzi w zarzucie. Natomiast w uzasadnieniu pisemnym prokurator powinien wskazać fakty i dowody przyjęte za podstawę zarzutu, a dokument powinien zostać doręczony podejrzanemu i ustanowionemu obrońcy w terminie 14 dni (art. 313 § 2-4 k.p.k.). To uprawnienie ma praktyczne znaczenie w sprawach gospodarczych. Sam opis czynu często nie wyjaśnia, czy zarzut opiera się na dokumentach księgowych, przepływach finansowych, zeznaniach współpracownika czy materiale z innego państwa.

Czy obrońca musi być obecny przy przesłuchaniu?

Na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy. Polskie prawo zastrzega jednak, że niestawiennictwo obrońcy nie tamuje przesłuchania (art. 301 k.p.k.). To kluczowy moment. Podejrzany powinien wyraźnie zgłosić żądanie udziału obrońcy, ale musi też wiedzieć, że samo żądanie nie zawsze spowoduje odroczenie czynności. Jeżeli obrońca nie dotarł, nadal można skorzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania. W ten sposób brak obrońcy nie musi prowadzić do podjęcia nieodwracalnej decyzji procesowej pod presją czasu.

Prawo do obrońcy w postępowaniu EPPO – od kiedy i jak z niego korzystać?

Prawo dostępu do adwokata należy do minimalnych gwarancji wskazanych w art. 41 ust. 2 lit. c rozporządzenia 2017/1939. W Polsce uzupełniają je art. 6 i art. 77-83 k.p.k. Obrońca nie jest pełnomocnikiem spółki ani doradcą prowadzącym wyłącznie spór podatkowy. Działa w interesie konkretnej osoby zagrożonej odpowiedzialnością karną. Może uczestniczyć w przesłuchaniu, składać wnioski dowodowe, przeglądać akta w dopuszczonym zakresie i zaskarżać decyzje. Prawa te obowiązują niezależnie od tego, czy sprawę prowadzi EPPO czy prokuratura krajowa, ale unijna struktura postępowania wpływa na dobór argumentów i właściwy sąd.

Od kiedy możesz ustanowić obrońcę?

Obrońcę można ustanowić od chwili, gdy występujesz w charakterze podejrzanego. W praktyce warto zrobić to jeszcze przed pierwszym przesłuchaniem, jeżeli wezwanie lub wcześniejsze czynności wskazują, że organ zamierza przedstawić zarzut. Upoważnienie może być udzielone na piśmie albo do protokołu. Podejrzany może mieć jednocześnie do trzech obrońców (art. 77 i art. 83 k.p.k.). W sprawie wielowątkowej taki podział bywa użyteczny, gdy jeden obrońca odpowiada za czynności bieżące, a drugi analizuje materiał finansowy lub transgraniczny. Nie chodzi jednak o liczbę, a o jakość pracy. Najważniejszy jest spójny podział pracy i jedna strategia.

Jak ustanowić obrońcę po zatrzymaniu?

Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić kontakt z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią rozmowę. Obecność funkcjonariusza przy rozmowie jest dopuszczalna tylko wyjątkowo, gdy uzasadniają to szczególne okoliczności (art. 245 § 1 k.p.k.). Do czasu ustanowienia obrońcy przez osobę pozbawioną wolności może zrobić to inna osoba, najczęściej członek rodziny albo współpracownik. Zatrzymany powinien zostać o tym niezwłocznie zawiadomiony (art. 83 § 1 k.p.k.). Nie trzeba więc czekać, aż zatrzymany sam znajdzie telefon do kancelarii.

Kiedy przysługuje obrońca z urzędu albo obrona obligatoryjna?

Podejrzany, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać obrońcy z urzędu, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 k.p.k.). W niektórych sytuacjach obrona jest obowiązkowa, np. ze względu na wiek, niepełnosprawność, wątpliwości co do poczytalności lub zdolności do prowadzenia rozsądnej obrony, a przed sądem okręgowym także przy zarzucie zbrodni (art. 79-80 k.p.k.). Prawo do pomocy prawnej jest również wymienione w art. 41 ust. 2 lit. e rozporządzenia EPPO. Wniosek trzeba uzasadnić dokumentami, a nie tylko stwierdzeniem, że koszty są wysokie.

Co może zrobić obrońca w śledztwie EPPO?

Obrońca może uczestniczyć w przesłuchaniu podejrzanego, zadawać pytania w dopuszczonym przez organ zakresie, składać wnioski o czynności śledztwa, uczestniczyć w czynnościach niepowtarzalnych i innych czynnościach, gdy prawo na to pozwala, zapoznawać się z opiniami biegłych oraz wnosić o przesłuchanie biegłego. Może też żądać dostępu do akt, składać zażalenia i przygotować wnioski po końcowym zaznajomieniu z materiałem (art. 315-321 k.p.k.). Art. 41 ust. 3 rozporządzenia 2017/1939 dodatkowo potwierdza możliwość przedstawiania dowodów, wnioskowania o biegłych i świadków oraz żądania, aby EPPO uzyskała takie dowody w imieniu obrony.

Tłumacz i prawa językowe przed EPPO – co gwarantuje rozporządzenie?

EPPO prowadzi sprawy transgraniczne, ale język roboczy urzędu nie zastępuje języka postępowania prowadzonego wobec podejrzanego. Osoba, która nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim, ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Ocena nie zależy wyłącznie od obywatelstwa. Polak może potrzebować tłumacza dokumentów sporządzonych w innym języku, a cudzoziemiec może swobodnie posługiwać się polskim. Trzeba zbadać, czy dana osoba rzeczywiście rozumie zarzut, pytania, pouczenia i konsekwencje składanych oświadczeń.

Art. 72 k.p.k. przewiduje udział tłumacza przy czynnościach z oskarżonym, który nie włada wystarczająco językiem polskim. Na wniosek podejrzanego lub obrońcy tłumacz powinien zostać wezwany również po to, aby umożliwić porozumienie z obrońcą w związku z czynnością, w której podejrzany ma prawo uczestniczyć. Tłumaczeniu podlegają m.in. postanowienia o przedstawieniu, uzupełnieniu lub zmianie zarzutów, akt oskarżenia oraz orzeczenia podlegające zaskarżeniu albo kończące postępowanie. Pomoc tłumacza jest bezpłatna dla podejrzanego.

Materiał dowodowy w sprawie EPPO może pochodzić z kilku państw i obejmować umowy, korespondencję, protokoły lub opinie sporządzone w różnych językach. Nie oznacza to automatycznego prawa do tłumaczenia każdego dokumentu w całości. Kluczowe jest zapewnienie tłumaczenia dokumentów istotnych dla zrozumienia zarzutu i skutecznego prowadzenia obrony. Dlatego wniosek powinien wskazywać konkretny dokument, jego znaczenie i czynność, do której przygotowanie bez tłumaczenia jest niemożliwe albo istotnie utrudnione.

Kiedy tłumacz powinien uczestniczyć w przesłuchaniu?

Tłumacz powinien zostać wezwany do czynności z udziałem podejrzanego, jeżeli nie włada on w wystarczającym stopniu językiem polskim. Żądanie trzeba zgłosić przed rozpoczęciem merytorycznych pytań. Jeżeli problem ujawni się dopiero w trakcie, należy przerwać czynność i wskazać konkretne fragmenty, których podejrzany nie rozumie. Kontynuowanie przesłuchania przy rzeczywistej barierze językowej może podważać świadomy charakter wyjaśnień i rzetelność czynności.

Czy tłumacz może pomóc w rozmowie z obrońcą?

Tak, jeżeli rozmowa pozostaje związana z czynnością, w której podejrzany jest uprawniony uczestniczyć. Wniosek może złożyć podejrzany albo obrońca. To ważne przed przesłuchaniem, okazaniem, konfrontacją czy czynnością z biegłym. Obrońca musi mieć możliwość wyjaśnienia nie tylko znaczenia pytań, ale też skutków procesowych odpowiedzi, odmowy odpowiedzi i składanych wniosków. Tłumaczenie nie może sprowadzać poufnej konsultacji do kilku technicznych zdań.

Jakie dokumenty powinny zostać przetłumaczone?

Polski k.p.k. wskazuje podstawowe dokumenty wymagające tłumaczenia: postanowienie o przedstawieniu, uzupełnieniu lub zmianie zarzutów, akt oskarżenia oraz orzeczenie zaskarżalne lub kończące postępowanie. W sprawie EPPO mogą istnieć także inne dokumenty niezbędne dla skutecznej obrony. Wtedy trzeba odwołać się do funkcji prawa do tłumaczenia i wykazać, dlaczego bez danego dokumentu podejrzany nie rozumie podstaw zarzutu, środka przymusu albo materiału, do którego ma się odnieść.

Czy EPPO musi przetłumaczyć całe akta?

Nie ma automatycznej zasady tłumaczenia całych akt. Prawo do tłumaczenia należy odróżnić od prawa dostępu do akt. Podejrzany może uzyskać wgląd do dokumentów, które nie zostały przetłumaczone, a następnie wskazać te, które są istotne dla obrony. W sprawie obejmującej tysiące stron racjonalny wniosek powinien koncentrować się na dokumentach decydujących o zarzucie, środkach zapobiegawczych, wysokości szkody i przypisaniu konkretnej osobie wiedzy lub zamiaru.

Co zrobić, gdy tłumaczenie jest niepełne albo błędne?

Zastrzeżenie trzeba zgłosić natychmiast i doprowadzić do jego zapisania w protokole. Warto wskazać konkretne słowo, zdanie albo dokument oraz wyjaśnić, jaki sens został utracony lub zmieniony. Można żądać ponownego tłumaczenia, wyjaśnienia przez tłumacza albo udziału innej osoby, jeżeli błąd podważa zaufanie do jakości przekładu. Po czynności obrońca powinien porównać protokół z rzeczywistym przebiegiem przesłuchania i złożyć pisemne zastrzeżenia, gdy nieprawidłowość mogła wpłynąć na treść wyjaśnień.

Dostęp do akt postępowania EPPO – kiedy i w jakim zakresie?

Akta sprawy EPPO prowadzi delegowany prokurator europejski zgodnie z prawem swojego państwa członkowskiego. To on przyznaje podejrzanemu i obrońcy dostęp na zasadach prawa krajowego (art. 45 ust. 2 rozporządzenia 2017/1939). W sprawie prowadzonej w Polsce podstawą jest przede wszystkim art. 156 k.p.k. Prawo dostępu do akt obejmuje możliwość przeglądania materiału oraz sporządzania odpisów i kopii. Prokurator może udostępnić akta elektronicznie. Nie należy jednak utożsamiać akt udostępnianych stronie z automatycznym wglądem do całego wewnętrznego systemu zarządzania sprawami EPPO i każdej wewnętrznej komunikacji urzędu.

W toku postępowania przygotowawczego dostęp do akt nie jest bezwzględny. Można go ograniczyć, jeżeli zachodzi potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania albo ochrony ważnego interesu państwa. Odmowa powinna przybrać formę zarządzenia. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że śledztwo jest rozwojowe. Ograniczenie powinno odpowiadać realnemu ryzyku i dotyczyć tylko takiego zakresu i czasu, jaki jest potrzebny. Im bardziej dany dokument wpływa na bieżącą decyzję procesową, tym silniejsza jest potrzeba zapewnienia obronie skutecznego dostępu.

Na odmowę udostępnienia akt w postępowaniu przygotowawczym przysługuje zażalenie. Jeżeli odmowę wydał prokurator, zażalenie rozpoznaje sąd. W środku zaskarżenia trzeba pokazać, dlaczego ograniczenie utrudnia konkretne prawo do obrony, a nie tylko wyrazić niezadowolenie z braku pełnego wglądu. Znaczenie ma etap sprawy, charakter dokumentów, planowana czynność i możliwość odniesienia się do dowodu, który organ już wykorzystuje przeciwko podejrzanemu.

Termin końcowego zaznajomienia powinien zostać wyznaczony tak, aby od doręczenia zawiadomienia upłynęło co najmniej 7 dni. Obrońca ma prawo uczestniczyć w czynności. W terminie 3 dni od zaznajomienia strony mogą składać wnioski o uzupełnienie śledztwa (art. 321 k.p.k.). To krótki termin, dlatego analiza akt powinna rozpocząć się wcześniej. Trzeba przygotować listę brakujących dokumentów, świadków, opinii i sprzeczności, a nie dopiero po zakończeniu wglądu zastanawiać się nad kierunkiem obrony.

Jak skutecznie korzystać z praw podejrzanego w postępowaniu EPPO?

Prawa procesowe mają znaczenie wtedy, gdy przekładają się na konkretne działania. Podejrzany i obrońca mogą składać wnioski o czynności śledztwa, uczestniczyć w określonych czynnościach, kwestionować odmowę dostępu do akt i zaskarżać środki ingerujące w wolność, prywatność lub majątek. Art. 42 rozporządzenia 2017/1939 stanowi, że akty proceduralne EPPO, które mają wywoływać skutki prawne wobec osób trzecich, podlegają kontroli właściwych sądów krajowych. Strategia nie powinna więc ograniczać się do oczekiwania na akt oskarżenia. Wiele błędów można i trzeba podnosić już w śledztwie.

Dodatkowa trudność pojawia się przy czynnościach transgranicznych. Delegowany prokurator europejski prowadzący sprawę może przekazać wykonanie czynności prokuratorowi z innego państwa. Potrzeba i uzasadnienie czynności podlegają prawu państwa prowadzenia sprawy, natomiast wykonanie – prawu państwa pomocniczego (art. 31-32 rozporządzenia 2017/1939). W wyroku z 21 grudnia 2023 r. w sprawie C-281/22 Trybunał Sprawiedliwości podkreślił znaczenie uprzedniej kontroli sądowej najbardziej ingerujących czynności w państwie prowadzenia sprawy. Obrona powinna więc badać nie tylko sposób wykonania przeszukania czy zajęcia, ale też podstawy, konieczność i proporcjonalność decyzji o jego przeprowadzeniu.

W wyroku z 8 kwietnia 2025 r. w sprawie C-292/23 Trybunał Sprawiedliwości przyjął, że czynności proceduralne EPPO zdolne wpływać na sytuację prawną osoby, która je kwestionuje, muszą podlegać skutecznej kontroli sądowej. Konkretna forma kontroli wynika z prawa krajowego i nie zawsze musi polegać na odrębnym, bezpośrednim zażaleniu na każdą czynność. System musi jednak zapewniać realną możliwość zbadania legalności środka z poszanowaniem art. 47 i 48 Karty. Dlatego przygotowując środek zaskarżenia, trzeba połączyć podstawę z Kodeksu postępowania karnego, art. 42 rozporządzenia EPPO oraz standard skutecznej ochrony sądowej.